Filosofie van de Levenskunst van Hans de Brouwer

Datum:

Opname: zaterdag 26 maart 2022

Titel:

Column 3: Epicurisme

Auteur:

Hans de Brouwer (†)

Presentatie:

Judith Jansen

Luisteren:

Luister hier >>

Informatie

Column 3: Epicurisme. De tekst van de column staat hieronder vermeld.

Een uitspraak van de filosoof Epicurus: “Niets is goed aan hem die het toereikende als weinig beschouwt.”
Eind februari 2022 is Rusland geheel eenzijdig met militair geweld het soevereine land Oekraïne binnengevallen. Ondanks pogingen van Poetin om de rauwe werkelijkheid van die oorlog te verbergen en te ontkennen met fake-nieuws en vele andere middelen, worden wij hier via tal van kanalen geïnformeerd wat daar gebeurt, denk aan tv, social media, satellietbeelden.
Er komt veel geweld en persoonlijk leed naar buiten en dus bij ons naar binnen! Mensen zijn daar ernstig door gechoqueerd en niet iedereen kan dat mentaal aan. Mensen zijn op zoek hoe zij hiermee kunnen omgaan; dat zij wel betrokken zijn, maar de heftige informatie zodanig doseren zodat de psychische belasting acceptabel is; dus niet alsmaar negatief nieuws absorberen door doomscrolling.
In dit verband moet ik denken aan de Griekse filosoof Epicurus die leefde van 341 tot 270 vóór onze jaartelling. Dat is in de hellenistische tijd: de tijd na Alexander de Grote en vóór de Romeinen. Epicurus richtte zich op de kwaliteit van het leven en had daar ook strategieën voor. Hij bezit, net als enkele andere grote denkers, een eigen stroming, ook wel “school” genoemd, in de zín van een samenhangende denkwijze. Deze filosofierichting wordt “epicurisme” genoemd.
Ik beschrijf hier twee aspecten van zijn school. 1 De tuin van Epicurus en 2 Het hedonisme.
1 De tuin van Epicurus
In ongeveer 306 vóór de jaartelling kwam Epicurus vanuit Mytilene samen met een groep volgers weer terug naar Athene. Hier stichtte hij een school genaamd De Tuin, vernoemd naar de behuizing met een bijzonder grote tuin waar hij verbleef met zijn volgers, leerlingen. Opmerkelijk voor díe tijd waren dit niet alleen mannen, maar ook slaven en vrouwen. Epicurus had in die tijd de status van goeroe.
De tuin staat symbool voor zijn filosofie: een besloten gebied, namelijk ommuurd, waar de aanhangers een goed leven, als ook het goede leven, trachtten te leiden door te streven naar het zoveel mogelijk vermijden van pijn, verdriet en vooral: angst. Soberheid, zelfredzaamheid, rechtvaardigheid en vriendschap stonden in de tuin voorop. Je zou dit in samenhang de strategie van deze epicuristen kunnen noemen.
De Tuin was met opzet op afstand van het centrum van Athene gekozen, ver van de drukte, het politieke gekonkel, de terreur van geweld of oorlogen.
Deze afstand werd extra benadrukt door de ommuring van de tuin.
Die ommuring was de verzinnebeelding van contemplatie, reflectie en beschouwing. Dat deed men individueel, maar ook met elkaar, al dan niet werkend, wandelend, denkend of pratend in de tuin. Hierbij lag de nadruk op eenvoud en matigheid.
Sleutelwoorden in relatie tot deze levenswijze zijn: vriendschap en genieten. Onderlinge harmonie, persoonlijke verdieping met af en toe een goed glas wijn met een lekker stuk versgebakken brood. Als er ook nog kaas was, wat niet altijd voorkwam, was het feest, extra genieten.
Liever rust dan politiek gekrakeel, liever harmonie dan tegenstellingen met heftige discussies; dus een leven dat meer gericht is op kwaliteit dan kwantiteit, een kleine wereld boven de grote wereld.
Van belang zijn: het bereiken van een toestand van voldoening en onthechting, waarbij dus vriendschap en het genieten van de kleine dingen des levens centraal staan. Een mooi boek lezen, bloemen plukken, deze in een vaas schikken, een oprecht gesprek met de ander, in de moestuin werken, je leven overdenken, brood bakken, muziek maken en/of luisteren; dat soort leven is belangrijk en brengt je dichter bij geluk.
2 Hedonisme
Hedonisme is in onze tijd een beladen begrip. De term wordt geassocieerd met zoveel mogelijk genot en lust, een dwangmatige behoefte aan zintuigelijk beleven, wat met name in de rijke westerse cultuur al snel leidt tot al dan niet seksuele excessen.
Het filosofische begrip, zoals Epicurus dat bedoelde, heeft echter een heel andere betekenis. Epicurus keek naar de som van geluk en dat leidt juist tot dosering en matiging van onze verlangens en behoeften. Niet te veel eten want dan word je dik, maar wát je eet doe je met smaak en aandacht. Te veel drinken leidt tot een kater! Er wordt dus een afweging gemaakt tussen korte- en langetermijneffecten. Deze manier van denken wordt de hedonistische calculus genoemd. Factoren als lust, onlust en genot worden beoordeeld op positief effect en redelijkheid. Genot betekent in de het epicurisme dan ook meer: gemoedsrust en onverstoorbaarheid.
Echt genot bereik je door minder verlangens, matiging. Het streven naar luxe leidt vaak alleen tot last.
Epicurus kent 3 soorten behoeften.
1. De natuurlijke en noodzakelijke behoeften: bijvoorbeeld eten en drinken.
2. De natuurlijke en niet-noodzakelijke behoeften: bijvoorbeeld iets lekkers
eten.
3. De niet-natuurlijke en niet-noodzakelijke verlangens: bijvoorbeeld streven
naar bekendheid, rijkdom.
Als de natuurlijke behoeften zijn bevredigd, dan vindt Epicurus geen redenen om naar meer te streven. De rest veroorzaakt meestal geestelijke onrust.
Mooie uitspraken van Epicurus zijn:
“Je moet eerder bedenken met wie je wilt eten of drinken dan wát je wilt eten of drinken.”

“Rijkdom bestaat niet uit het hebben van grote bezittingen, maar het hebben van weinig behoeften.”
“Wie rijk wil zijn moet niet zijn vermogen vermeerderen, maar zijn hebzucht verminderen.”
“Een simpel en zorgeloos leven is het beste leven.”
Het epicurisme is geen coherente ethiek, maar eerder een levenswijze met regels om geluk, althans gemoedsrust, te bevorderen en te bereiken.
Zeker in onze tijd (denk aan de coronapandemie, de dreigende klimaatcatastrofe, en recent de huidige oorlog tussen Rusland en Oekraïne) denk ik dat veel mensen -vooral jongeren- hun voordeel met het gedachtengoed van Epicurus kunnen doen, samengevat: jouw wereld klein en overzichtelijk houden.
Dat betekent niet dat je moet wegkijken wat er gebeurt, je afzijdig houden door je kop in het zand te steken of verantwoordelijkheden te ontlopen.
Dat gaat niet meer in deze geglobaliseerde wereld met alle snel beschikbare informatie, soms in real time, kijk maar naar social media.
Er is veel onbehagen in deze tijd, tijd met een sterk onzekere toekomst. Er komt veel negatiefs op ons af. Dat betekent dat we technieken, regels, leefwijzen moeten ontwikkelen die ons psychisch weerbaar maken en houden.
De grote vraag is: Hoe dealen we met de grote wereld?
De filosofie van Epicurus kan ons hierbij helpen.

 

24 uur per dag radio vanuit Het Hapsis Huis

Deze link opent in een pop-up

RADIOGIDS

Het Wilde Oog

Duur ± 60 minuten
Uitzending sinds 5 augustus 2022

Met als motto ‘Wild Kijken & Lenig Denken’ ensceneert Het Wilde Oog ontmoetingen tussen culturen, resulterend in fotoreeksen, theatrale documentaires, performances en publicaties.

Over het grote project met de ‘Spakenburgse diva’s’ een gesprek met Hans Lemmerman van Het Wilde Oog. Bovenstaande foto van de diva’s is gemaakt door Wout Nooitgedagt.

Mental rock-‘n-roll

Duur ± 60 minuten
Uitzending sinds 6 september 2022

Jeroen Graus verbeeldt in zijn tekenkunst de relatie van de mens met de voortschrijdende technologie. ‘Want’, zo zei hij eerder, ’we worden allemaal steeds meer ingebed in allerlei technologische ontwikkelingen. Dat doet iets met ons.’

Het werk van Jeroen Graus is virtuoos, vrij en stilistisch uiteenlopend. Misschien een outsider voor nu en een insider voor straks.

Zin in je pensioen

Duur ± 45 minuten
Uitzending sinds 8 juni 2022

Zomaar zou kunnen worden gedacht dat iedereen staat te trappelen om met pensioen te gaan. Maar pensionering blijkt de meest impactvolle transitie die een mens doormaakt in zijn leven.

Maaike Boomstra heeft vele mensen geïnterviewd over het aanstaande pensioen voor haar boek ‘Zin in je pensioen’ en coacht mensen in de aanloop naar de pensioneringsdatum.

Het Verhaal

Duur ± 20 minuten
Uitzending sinds 3 mei 2022

In uitzendingen van Het Hapsis Huis radio LIVE met Het Verhaal staan verhalen centraal die te maken hebben met ervaringen, wijsheid die daaruit volgt en de bijdrage daarvan aan onze cultuur. In deze uitzending neemt geboortecoach Yolande Kusse het woord. Heb je ook een verhaal dat raakt? Neem contact met de redactie op via deze website.

De benadering van Karl Jaspers

Duur ± 60 minuten
Uitzending sinds 1 mei 2022

Praktijk Maieutiek van filosofe Petra Bolhuis in het Groningse Baflo staat voor het stellen van de juiste vragen en het bieden van filosofische kennis waarmee mensen zelf praktisch aan de slag kunnen.

In deze uitzending wordt met name de filosofie van Karl Jaspers (1883-1969) belicht maar ook worden filosofen Hannah Arendt, Markus Gabriel en Martin Heidegger besproken.

Het Hapsis Huis radio LIVE

Voor Het Hapsis Huis radio LIVE wordt de uitzending, zoals in deze radiogids vermeld, onderbroken. Edities van dit programma vermelden we onder Activiteiten. Alle uitzendingen van Het Hapsis Huis radio LIVE zijn daar terug te luisteren.